عجایب هفتگانه جدید جهان ؛ تاج محل


تاج ‌محل یکی از مشهورترین بناهای جهان و آرامگاه زیبا و باشکوهی است که در نزدیکی شهر آگرا و در ۲۰۰ کیلومتری جنوب دهلی نو پایتخت هند قرار دارد و یکی از عجایب هفتگانه‌ی جدید جهان است.

تاج محل یکی از شگفتی‌های معماری دنیای مدرن است که به دستور شاه جهان بهعنوان مقبره‌ای برای همسرش ساخته شده است.

در سال ۱۶۳۲، شاه جهان، امپراتور گورکانیان هند، دستور داد تا برای همسر محبوبش مقبره‌ای بنا کنند. این مجموعه‌ی آرامگاهی که تاج محل نام دارد در کرانه‌ی رود جَمُنا (Yamuna) در آگرای هند واقع است. این مقبره‌ی مشهور و باشکوه در مدت بیش از بیست سال ساخته شده و یکی از نمونه‌های بی‌نظیر و برجسته‌ی معماری گورکانی است که از معماری پارسی، هندی و اسلامی نیز تأثیر پذیرفته است.

بنای تاج محل که در مرکز این مجموعه واقع شده است از سنگ مرمر سفید ساخته شده که زیر نور خورشید و ماه تغییر رنگ می‌دهد.

این مجموعه در سال ۱۹۸۳ به‌عنوان میراث جهانی یونسکو برگزیده شد. این بنای باشکوه و دیدنی یکی از جاذبه‌های گردشگری بی‌نظیر در دنیا و نماد خیره‌کننده‌ای از تاریخ غنی هند است.

تاج محل، نمادی از عشق شاه جهان به همسرش

شاه جهان یکی از امپراتورهای سلسله‌ی گورکانی بود که از اوایل قرن شانزدهم تا اواسط قرن هجدهم بر بیشتر بخش‌های شمالی هند حکومت می‌کردند. شاه جهان پس از مرگ پدرش، شاه جهانگیر، در سال ۱۶۲۷، در جنگ قدرتی تلخ بر برادرانش پیروز شد و در سال ۱۶۲۸ در آگرا تاج‌گذاری کرد.

شاه جهان در سال ۱۶۱۲ با ارجمند بانو، مشهور به ممتاز محل، ازدواج کرده بود و او را بیشتر از دو ملکه‌ی دیگر خود دوست داشت.

در سال ۱۶۳۱، ممتاز محل پس از به دنیا آوردن چهاردهمین فرزندش از دنیا می‌رود. شاه جهان که عزادار همسر محبوبش بود دستور داد مقبره‌ی باشکوهی در کرانه‌های رود جمنا برای او بسازند. البته شاه جهان به ساختن بناهای باشکوه متعددی در قلمرو امپراتوری‌اش شهرت دارد. ساخت تاج محل در سال ۱۶۳۲ آغاز شد و دو دهه به طول انجامید. استاد احمد لاهوری سرمعمار این پروژه بود که بعدها نیز لال قلعه یا قلعه‌ی سرخ در دهلی را طراحی کرد. در مجموع، بیش از بیست هزار کارگر از هند، ایران، اروپا و امپراتوری عثمانی به همراه هزار فیل در ساخت این مجموعه‌ی آرامگاهی شرکت داشته‌اند.

طراحی و ساخت بنای تاج محل

این آرامگاه که به افتخار ممتاز محل، تاج محل نامیده شده است، از سنگ مرمر سفید تزیین شده با سنگ‌های قیمتی چون یشم، کریستال، سنگ لاجورد، آمیتیست و فیروزه ساخته شده است. این سنگ‌ها، اشکالی پیچیده را با تکنیک پرچین کاری (pietra dura) ایجاد کرده‌اند. گنبد مرکزی این آرامگاه، ۷۳ متر ارتفاع دارد و با چهار گنبد کوچک‌تر دیگر احاطه شده است.

چهار ستون یا مناره‌ی بلند و باریک نیز در چهار گوشه‌ی آن قرار دارند. طبق سنت‌های اسلامی، آیاتی از قرآن با خط خوش بر ورودی قوسی‌شکل آرامگاه و بخش‌های دیگری از این مجموعه حکاکی شده است. درون آرامگاه، اتاق مرمرینی هشت‌ضلعی وجود دارد که با حکاکی‌ها و سنگ‌های قیمتی تزیین شده و تُهی‌گور (مقبره‌ی نمادین) ممتاز محل در آن قرار دارد. تابوت‌دان سنگی وی که پیکر ممتاز محل در آن قرار گرفته است در قسمت پایین‌تر و هم سطح باغ قرار دارد.

بقیه‌ی مجموعه‌ی تاج محل شامل وردی اصلی از جنس ماسه‌سنگ قرمز و باغی مربعی‌شکل است که با استخرهای باریکی از آب به چهار قسمت تقسیم شده است. این باغ به سبک باغ‌های ایرانی ساخته شده است. یک مسجد ماسه‌سنگی قرمز رنگ و بنایی مشابه آن تحت عنوان «جواب» یا «آینه» هم راستا با آن در این مجموعه قرار دارد.

با گذر زمان، شاه جهان تصمیم گرفت آرامگاه بزرگ دیگری در کنار رود جمنا برای خود بسازد و آن را با پلی به آرامگاه ممتاز محل متصل کند. اما اورنگ‌زیب، سومین پسر شاه جهان از ممتاز محل، در سال ۱۶۵۸ قدرت را به دست گرفت و پدر بیمارش را از مقام خود عزل کرد. شاه جهان سال‌های آخر عمرش را در بازداشت خانگی در برجی در قلعه‌ی سرخ آگرا به سر برد. جایی که چشم‌انداز زیبایی از آرامگاه باشکوه همسر محبوبش را پیش چشمان وی به نمایش می‌گذاشت. شاه جهان در سال ۱۶۶۶ از دنیا رفت و در کنار همسرش به خاک سپرده شد.

تاج محل در گذر زمان

در زمان فرمانروایی طولانی اورنگ‌زیب، یعنی بین سال‌های ۱۶۵۸ تا ۱۷۰۷، سلسله‌ی گورکانی به اوج قدرت خود رسید. سیاست‌های ستیزه‌جویانه‌ی وی که منجر به ویران کردن بسیاری از معابد و زیارتگاه‌های هندو شد، قدرت این امپراتوری را تضعیف کرد و به دوران آن در اواسط قرن هجدهم پایان داد. به دنبال سقوط قدرت امپراتوری گورکانی، تاج محل نیز تا دو قرن بعد از مرگ شاه جهان با بی‌توجهی مواجه شد و روبه خرابی می‌رفت. در اوایل قرن نوزدهم، لرد جرج کرزن (Lord Curzon) نایب‌السلطنه‌ی بریتانیا در هند، به‌عنوان بخشی از فعالیت‌هایش به منظور حفظ و نگهداری میراث فرهنگی و هنری هند، دستور مرمت تاج محل را داد.

امروز، سالانه سه میلیون نفر (یعنی در حدود ۴۵ هزار نفر در روز، در فصل‌های پرگردشگر سال) از تاج محل بازدید می‌کنند. آلودگی هوا بر اثر وجود کارخانه‌های متعدد و اتومبیل‌های زیاد در اطراف تاج محل، یک تهدید دائمی برای نمای مرمرین تاج محل محسوب می‌شود. در سال ۱۹۹۸، دادگاه عالی هند تدابیری به منظور مبارزه با آلودگی هوای اطراف تاج محل اندیشید. بسیاری از کارخانه‌ها تعطیل شدند و عبور و مرور وسایل نقلیه از مجاورت مجموعه‌ی تاج محل ممنوع شد.

رابندرانات تاگور، شاعر و انديشمند بنگالی هند، این بنای باشکوه را اشکی بر رخسار تاریخ توصیف کرده است. یکی از بناهایی که نامش به حق در میان عجایب هفتگانه ی دنیا می‌درخشد.

حقایقی جالب درباره‌ی تاج محل
  • داستان‌ها و افسانه‌های زیادی در مورد این بنای باشکوه مطرح می‌شود.
  • در یکی از این داستان‌ها نقل شده است که شاه جهان، دستور داده تا دست معماران بنا را قطع کنند تا دیگر کسی نتواند مانند آن را بسازد یا می‌گویند وی قصد داشته تا مقبره‌ای دیگر برای خود بسازد که تمام آن از سنگ مرمر سیاه باشد.
  • این مقبره با اشیاء و وسایل مجلل و باشکوهی نظیر فرش‌های ایرانی و چراغ‌ها و شمعدان‌های زرین زینت داده شده بود.

  • در میان عجایب هفتگانه‌ی جدید جهان، بدون شک تاج محل زیباترین آن‌ها است.
  • تاج محل گاهی با عنوان تاج قصرها نیز شناخته می‌شود، چرا که زیبایی و شکوهش وصف‌ناپذیر است.
  • تاج محل نمادی از عشق بین شاه جهان و همسر محبوبش ممتاز محل است که هنگام تولد چهاردهمین فرزندش از دنیا رفت.
  • ساخت این بنا یک سال بعد از مرگ ممتاز محل آغاز شد و حدود بیست سال طول کشید.
  • شاه جهان علاوه بر ممتاز محل دو همسر دیگر به نام‌های قندهاری بیگم و عزالنساء بیگم داشت، اما ممتاز محل همسر محبوب وی بود.

  • نام واقعی شاه جهان، خرم شهاب‌الدین محمد و نام واقعی ممتاز محل، ارجمند بانو بیگم بود.
  • استاد احمد لاهوری معمار اصلی ساخت این بنای باشکوه بود.
  • شاه جهان برای ساخت این بنا ۳۲ میلیون روپیه هند هزینه کرد که چیزی در حدود ۵۲/۸ میلیارد روپیه‌ی هندی در زمان امروز است.
  • تاج محل بنای عظیمی است که اساسا از مرمر سفید مکرانای راجستان ساخته شده است. در ساخت آن از یشم سبز پنجاب، یشم و کریستال چین، فیروزه‌ی تبت، سنگ لاجورد افغانستان، یاقوت کبود سری‌لانکا و عقیق عربستان استفاده شده است. در مجموع، ۲۸ نوع سنگ قیمتی و نیمه‌قیمتی در ساخت این بنا به کار رفته است.

  • رنگ نمای این بنای دیدنی در ساعات مختلف روز تغییر می‌کند. از خاکستری و زرد و گرفته تا کرم و سفید خیره‌کننده.
  • این مجموعه مساحتی معادل ۱۷ هکتار را در بر می‌گیرد. ارتفاع گنبد اصلی آن ۷۳ متر و ارتفاع مناره‌های آن ۴۰ متر است. این بنا از یک سازه‌ی بیست طبقه بلندتر است.

  • مقبره‌ی شاه جهان و ممتاز محل در داخل بنا قرار دارد. مقبره‌ی بزرگ‌تر برای پادشاه و مقبره‌ی کوچک‌تر برای ملکه است. ۹۹ نام خداوند در اطراف مقبره‌ها حکاکی شده است.

  • تاج محل به نحوی ساخته شده که برای حفظ استحکام خود نیازمند جویبار کوچکی از رود جمنا است. اما با وجود مشکلاتی نظیر خشک شدن رود، نگرانی‌هایی برای آینده‌ی تاج محل وجود دارد.
  • بسیاری از سنگ‌های قیمتی به کار رفته در بنا غارت شده‌اند. به نظر می‌رسد انگلیسی‌ها در جریان شورش سال ۱۸۵۷، بخشی از این سنگ‌ها را دزدیده‌اند.

  • مناره‌های تاج محل کاملا نود درجه با افق نیستند و کمی رو به بیرون انحراف دارند. به این دلیل مناره‌ها به این شکل طراحی شده‌اند که در صورت وقوع زلزله، به سمت بیرون سقوط کرده و باعث خرابی دیگر قسمت‌های بنا نشوند.

منبع: ohfact, sscnet, history